Osmanlı Kartvizitleri 
Hamid Aytaç,M. Halim Özyazıcı ve Arif Hikmet Bey'in
Kartvizit ve Hat Örneklerinden Bir Derleme

HAZIRLAYAN

Prof. Mehmet Zeki Kuşoğlu

Zafer Yayınları

İstanbul - 1996

144 Sayfa / Tamamı Renkli, Şömizli ve Sert Kapak

“Batılı manada ve batı ölçülerinde ilk grafik, kartvizit olsa gerektir. Zira 1850lerde Avrupa’da görülen kartvizit hemen ardından Türkiye’ye gelmiş ve aynı görevi yüklenmiştir. Arkasına hüsnü hattı (Güzel Yazı Sanatı) alınca da Türk’ün elinde bir başka sanat halini almış, “kartvizit sanatı” meydana gelmiştir.

Aslında Türklerin yüzyıllardır yazı sanatı ile yaptıkları, adı konmamış grafik sanatlardan başka bir şey değildi. Eğer bu sanat Müslüman Türk’ün elinde değil de, Hıristiyan Batı’nın sanatkarlarınca yapılmış olsaydı, onu terk etmez ve dünyanın bir numaralı sanatı haline getirirlerdi. Zaten soyut sanat da bir bakıma bizim hat ve ebru sanatımızın bir sentezi değil midir?”

“Batıdan aldığımıza bir misal olarak yazımıza konu olarak seçtiğimiz, kelime kökleri Latince olan ve batıda CART DE VISITE olarak bilinen ve dilimize “Kartvizit” (Ziyaretçi Kartı) olarak geçen ve benimsenen uygulamayı gösterebiliriz.

Yazıyı sanat eseri haline getiren ve onu çeşitli şekil ve kompozisyonlara sokan ecdadımız, bu küçük sevimli nesnelere son derece zarif görünüşler kazandırarak, adeta elden ele dolaşan birer minyatür levha özelliği kazandırmışlardır. Üzerindeki yazılara gelince: En az yazı, isim ve soyadından ibarettirler. Teferruatlısının üzerinde Ad ve Soyadın yanı sıra kişinin unvanı, görevi ve adresleri, varsa her iki yerin telefon numaraları vs. bulunmaktadır.

Kartvizitlerin kullanma alanlarına gelince: İlk kullanıldığı yıldan (1850), günümüze kadar büyük farklılıklar göstermemiştir. Ancak telefonun çok yaygın bir haberleşme vasıtası olmasından bu yana önemi daha da artmıştır.

Konumuzun aydınlanması açısından Osmanlı dönemindeki bir kullanım şeklini misal olarak verelim. Eskiden bayramlarda memurların amirlerini ziyaret ettiklerinde (Bilindiği gibi geleneğimizde bayramın ilk iki günü büyükler, amirler evde oturur, kendilerinden yaşça ve rütbece küçük olanların ziyaretlerini beklerler, iade-i ziyaretlerini ise son güne bırakırlardı.) konağın selamlık kısmına alınırlardı. Selamlıkta umumiyetle mermerden beyzi büyük bir masa bulunurdu. Bu masanın üzerinde ise sedef-kakma veya metal-kakma tekniği ile yapılmış küçük bir kutu bulunurmuş. Ziyarete gelen memur veya herhangi kişi yahut kişiler Kartvizitlerini bu kutunun içine bırakırlarmış. Böyle bayram ziyaretlerinde ziyaretçilere, içinde üç kristal kasenin ve ziyaretçi sayısı kadar kaşığın bulunduğu bir tepside iki değişik çeşit tatlı sunulurmuş, misafir canının istediği tatlıdan bir kaşık alır, kullandığı kaşığı ise içinde su bulunan üçüncü kâsenin içine bırakırmış. Daha sonra ev sahibi ile birlikte kahve içilir ve böylece bayram ziyareti sona erermiş. Ziyaretine gelinen Amir ise iade-i ziyaretini son gün yapar, daha önce Kartvizit kutusuna konulan kartlardaki adreslere, memurlarını ziyarete gidermiş. Tabii kendisini ziyaret edenlerin sayısı çok olacağı için, ancak kapılarının önünden araba veya faytonu ile geçerken yanındaki bir kişi ile Kartvizitini yollarmış. Bu da iade-i ziyaret manasına gelirmiş. (Yukarıdaki Kartvizitli ziyaret adabını, bu konuda bilgilerini sorduğum merhum büyüğüm gazeteci yazar Ziyad Ebuzziya Bey nakletti.)

Bu alanda en çok çalışan Arif Hikmet Bey olmuştur. Hattatın kendi elinden çıkmış bine yakın sayıda orijinal Kartvizitlerini Ziya Aydın Bey’in koleksiyonunda bulunmaktadır. Arif Hikmet Bey’e geçmeden önce yine meşhur hattatlarımızdan Mustafa Halim ve Hâmid Aytaç Beyleri belirtmem gerekir. Bu iki hattatımız da Levha, Kitabe, camii kubbe ve kuşak yazılarının yanı sıra yapmış oldukları çeşitli işlerin dışında da çok çok güzel Kartvizitler yazmışlardır.”